بسم الله الرحمن الرحیم
۱ــ اگر مال مخمّس با غیر مخمّس مثلا در یک حساب باشد می تواند با نیّت ٬ مؤنه را از مال غیر مخمّس بردارد و خمس اموال غیر مخمّس را ندهند؟
( آیات عظام امام ٬ سیستانی ٬ رهبری ٬ خوئی ٬ نوری)؛ اگر مال مخمّس با غیر مخمّس مخلوط شده٬ می تواند با نیت از مال غیر مخمّس بردارد.
( آیات عظام فاضل٬ ( صافی: بنابراحتیاط واجب)؛ اگر مال مخمّس را از غیر مخمّس جدا و مشخص کرده می تواند مؤنه را از مال غیر مخمّس بردارد و الا با نیت تنها کفایت نمی کند.
۲ــ پول هایی که برای صدقه کنار گذاشته می شود ولی به علّتی بعد از سال خمسی به مستحقّ داده شود آیا متعلق خمس هست یا نه؟
( همه مراجع)؛ این پولی که برای صدقه کنار گذاشته از ملک انسان خارج شده این مال خمس ندارد ولی اگر از ملک انسان خارج نشده در این صورت خمس به آن ها تعلّق می گیرد.
۳ــ آیا به پولی که برای بیمه عمر داده می شود خمس تعلّق می گیرد؟
( امام )؛ خمس ندارد چون این مال از ملکیّت انسان خارج شده است.
(آیات عظام سیستانی٬فاضل٬بهجت)؛ اگر بیمه مورد نیاز بوده و مطابق شأن باشد٬ پول داده شده خمس ندارد.
(آیة الله مکارم)؛ اگر منظور پولی است که ما به بیمه می دهیم٬ خمس ندارد و اگر منظور پولی است که بیمه در انتها می دهد٬ در صورتی که از سر سال زیاد بیاید خمسش واجب است.
۴ــ آیا به سپرده های حج و عمره و سود آن ها خمس تعلّق می گیرد؟
(آیات عظام بهجت٬مکارم)؛ خمس ندارد٬ چه حج واجب باشد یا عمره و همچنین به سودش هم خمس تعلّق نمی گیرد.
(آیات عظام رهبری٬فاضل٬صافی)؛ اگر از درآمد بین سال برای حج یا عمره ثبت نام کرده و بعد از سال مشرّف می شود اصل سپرده خمس دارد و سود حاصله هم اگر پیش از سال عزیمت٬ قابل وصول نبوده٬ جزءدرآمد سال وصول است که اگر در همان سال مصرف شود خمس ندارد.( نظر قبلی رهبری این بود که مطلقا خمس ندارد.)
(آیات عظام امام٬ سیستانی)؛ اگر حج واجب باشد و بر او مستقر شده و راه دیگری برای رفتن به حج در سال ثبت نام( مثلا به صورت آزاد و قانونی) را نداشته باشد خمس به آن تعلّق نمی گیردو إلّا خمس دارد٬ اما نسبت به سود آن اگر قابل قبض باشد خمس دارد.
(آیة الله وحید)؛سر سال خمس دارد٬ چه حج واجب و مستقرّ باشد و یا عمره باشد.
(آیة الله نوری)؛ اگر در سال استطاعت ثبت نام کرده اصل پول خمس ندارد و اگر در سال استطاعت ثبت نام نکرده و تأخیر انداخته باید خمس آن را بدهد و در عمره اگر به طور متعارفیک مرتبه یا چند سال یک مرتبه باشد خمس ندارد و سود آن هم جزء منافع سال وصول است که اگر بماند تا سال خمسی٬ خمس دارد.
۵ــ کسی که از اول بلوغ سال خمسی نداشته ٬ اگر به حج مشرّف شود و با همان پول٬ إحرامی و قربانی و ... را بپردازد٬ حجّش چه حکمی دارد؟
(آیات عظام امام٬رهبری)؛ اگر پول او از درآمد کسب و حقوق است و معلوم نیست که ربح بین سال است٬ طواف و قربانی اش صحیح نیست.
(آیات عظام سیستانی٬ خوئی٬ صافی٬ بهجت)؛ اگر به ذمّه و به صورت نسیه خریده حجّش صحیح است.
۶ــ حکم کسی که سال خمسی ندارد٬ اگر به حج مشرف شود و با پول خود ٬ لباس احرام و قربانی خریداری نماید چیست؟
(آیات عظام امام٬ رهبری)؛ کسی که سال خمسی ندارد٬ اگر به حج مشرّف شود و با پول خود٬ لباس احرام و قربانی خریداری نماید٬ اگر آن پول از درآمد کسب و حقوق است و معلوم نیست که ربح بین سال است٬ بدون تخمیس٬ حکم غصب را دارد و طواف و قربانی اش٬ صحیح نیست.
(آیات عظام سیتانی٬ خوئی٬ بهجت٬ صافی)؛ اگر همانطور که متعارف است به ذمّه خریداری کرده باشد٬ حجّش صحیح است.
۷ــ اگر انسان همان مقدار از مالی که برای حج نیاز دارد مخمّس نماید و سایر اموالش غیر مخمّس باشد٬ حجّش صحیح است؟
(آیات عظام رهبری٬ سیستانی٬ مکارم٬ نوری)؛ در این صورت حج انسان صحیح نیست لکن به خاطر عدم پرداخت اموال گنهکار خواهد بود ولی اگر مال به مقدار بدهکاری خمس و مصارف حج نداشته باشد٬ حج او حجّة الاسلام نیست.
۸ــ شخصی تعدادی گوسفند دارد٬ اگر از شیر و لبنیّات و... آن ها در مؤنه استفاده کند آیا خمس گوسفندانان را باید بدهد؟
(آیات عظام سیستانی٬خوئی٬ فاضل٬ صافی٬ مکارم)؛ اگر به مقدار نیاز زندگی فرد است خمس ندارد و آن تعداد که اضافه از نیاز است خمس دارد.
(امام)؛ خمس دارد.
۹ــ مالی را که فقیر بابت خمس و زکات و صدقهٔ مستحبی گرفته خمس دارد؟
(آیات عظام امام٬ خوئی٬ فاضل٬ مکارم)؛ اگر مالی را که فقیر بابت خمس و زکات و صدقهٔ مستحبی گرفته از مخارج سالش زیاد بیاید واجب نیست خمس آن را بدهد ولی اگر از مالی که به او داده اند منفعتی ببرد٬ باید خمس مقداری که از مخارج سالش زیاد می آید بدهد.
(آیة الله سیستانی)؛ مسأله اگر مالی را که فقیر بابت صدقهٔ واجب مانند کفّارات و ردّ مظالم٬ یا مستحبی گرفته٬ از مخارج سالش زیاد بیاید٬ یا از مالی که به او داده اند منفعتی ببرد٬ مثلا از درختی که به او داده اند٬ میوه ای به دست آورد و از مخارج سالش زیاد بیاید٬ بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را بدهد. ولی اگر مالی را از بابت یا زکات از روی استحقاق به او داده باشند٬ لازم نیست خمس خود آن را بدهد٬ ولی منافع آن اگر از مخارج سال زیاد بیاید٬ خمس دارد.
۱۰ــ اگر شخصی اجیر شود و پول را گرفته که مثلا نماز یا روزه یا حج و... به جا آورد٬ امّا قبل از به جا آوردن تمام آن ها سال خمسی اش می رسد خمس چه مقدار از پول واجب است؟
(مشهور )؛ خمس همان مقداری که به جا آورده و مبلغش مانده و استفاده نشده را باید پرداخت نماید.
۱۱ــ اگر ملکی را چند ساله أجاره دهیم و مبلغش را دریافت نماییم٬ سر سال خمس مبالغی که مال سال های بعد هست را باید بدهیم؟
(آیات عظام سیستانی٬ خوئی٬ وحید)؛ اگر سر سال به مصرف مؤنه مورد نیاز نرسد خمس دارد و همچنین به وسیله قاعده جبر می شود خمس خسارت ها و نقص های آن ملک را کم نماید.
خمس سرمایه؛
۱۲ــ مراد از سرمایه چیست؟
سرمایه٬ کالا یا پولی که در دسترس بازرگان و کاسب قرار دارد و با آن جهت إمرار معاش یا تحصیل سود٬ داد و ستد و معامله می نمایند و عین آن ثابت نیست و تبدیل و تعویض می شود این را سرمایه یا رأس المال می گویند.
۱۳ــ آیا به رأس المالی که نیاز به آن دارد خمس واجب می شود؟
(آیات عظام امام ٬ رهبری٬ سیستانی)؛ اگر برای گذراندن امور ز ندگی اش به طور متعارف یا حفظ آبرویش محتاج به سرمایه ای است که اگر خمسش را ( آیات عظام امام٬ سیستانی: ولو با دستگردان کردن و پرداخت به شکل اقساط) بدهد دیگر اداره امور زندگی و خانواده اش مناسب با آبروی و شأنش امکان ندارد یا باید مشقول به کسبی شود که شایسته و لایق او نیست این سرمایه خمس ندارد.
( آیات عظام خوئی٬[تبریزی٬ وحید: بنابراحتیاط واجب])؛ اگر کسب دیگری یا سرمایه مخمّس کافی برای تأمین مخارج زندگیش ندارد و با کمتر از آن سرمایه زندگی او در حدّ آبرو و شؤنش اداره نمی شود و آن را فبل از گذشتن سال٬ سرمایه قرار دهد استثناء می شود از سرمایه اش مقدار مؤنه همین سالش و بقیه مخمّس شود.
(آیات عظام بهجت٬ فاضل)؛ مطلقا سرمایه مورد نیاز( مُحصّل مؤنه و سرمایه اصلی) به گونه ای که با کمتر از آن سرمایه خرج زندگی اش مطابق شلن او تأمین نمی گردد خمس ندارد.
(آیة الله صافی)؛ سرمایه مطلقا خمس دارد.
۱۴ــ خمس را به کدام قیمت باید پرداخت نمود به قیمت خرید یا به قیمت فعلی؟
( آیات عظام سیستانی٬ تبریزی٬ خوئی٬ مکارم٬ وحید)؛ به سه شرط قیمت خرید کافیست وإلا به قیمت فعلی پرداخت شود: ۱ــ با پولی سال ماند خریده شده باشد. ۲ــ به صورت کلّی فی الذمّه خریده شده باشد. ۳ــ آن شیء سرمایه و مال التجاره نباشد. ( مثلا به این نیت نخریده تا افزایش قیمت پیدا کند و بعد بفروشد)
(آیات عظام امام٬ رهبری٬ فاضل)؛ به چهار شرط قیمت خرید کافیست و إلا به قیمت فعلی پرداخت شود: ۱ــ با پول سال ماند خریده شده باشد. ۲ــ آن شیء سرمایه نباشد. ۴ــ بنابراحتیاط واجب مکلّف در موقع معامله أداء ثمن را از مال سال گشت نداشته باشد.
(آیة الله صافی)؛ به دو شرط قیمت خرید کافیست و إلا به قیمت فعلی پرداخت شود: ۱ــ با پول سال ماند خریده شده باشد. ۲ــ به صورت کلّی فی الذّمه خریده شده باشد.
۱۵ــ خمسِ اجناس کسبه سر سال به قیمت کُلّی فروشی ٬ محاسبه می شود یا به قیمت جزئی فروشی؟
(آیات عظام سیستانی٬ مکارم)؛ به قیمت کُلّی فروشی محاسبه شود کافی است.
( آیة الله صافی)؛ الان به قیمت کُلّی محاسبه کند امّا اگر جزئی فروخت ٬ خمس تفاوت قیمت را هم بدهد.
(آیات عظام فاضل٬ بهجت٬ تبریزی)؛ اگر کُلّی فروش است به قیمت کُلّی محاسبه نماید و اگر جزئی فروش است به قیمت جزئی محاسبه نماید.
۱۶ــ اگر خمس سرمایه را داده ولی پس از چند سال قیمت آن افزایش پیدا کرده است٬ آیا به قیمت افزوده خمس تعلّق می گیرد؟
(مشهور)؛ چنانچه مال را برای تجارت تهیه کرده باشد ( مال التجاره باشد) و امکان معامله و اخذ قیمت آن موجود داشته باشد٬ ترقّی قیمت بازاری آن در انتهای سال مشمول خمس می باشد هر چند به فروش نرسد.
۱۷ــ اگر سرمایهٔ کسی با گذشت یک سالِ مالی در اثر تورّم افزایش یافت و ارزش ریالی آن افزوده شد ٬ آیا در این جا ربح صدق می کند و مشمول خمس می شود ؟ ( مثلا وزن و مقدار جنسش تغییری نکرده اما قیمتِ بازاری آن ها افزایش پیدا کرده)
( مشهور)؛ بله ٬ خمس دارد.
۱۸ــ ملاک و معیار برای محاسبه طلا و أرز فروشان قیمتِ جنسشان است یا وزن و عدد؟
( آیة الله سیستانی )؛ طلا فروشان می توانند سرمایه خود را به حسب وزن محاسبه نمایند و همچنین أرز فروشان می توانند بر حسب عدد قرار دهند که اگر نسبت به سال قبل افزایش داشت خمس دهند.
(آیات عظام صافی ٬ مکارم)؛ در طلا و أرز قیمت ملاک است.
(مقام معظم رهبری)؛در طلا و اجناسی مانند برنج و پارچه٬ قیمت معیار است ولی در مورد أرز و سکه می توان یک پنجم قیمت آن ها را پرداخت و یا می توان یک پنجم عین آن ها را ٬ و هر کدام که ابتداء ملاک محاسبه بود ٬ همه ساله همان را اختیار کند.
۱۹ــ اگر قیمت جنسی که به عنوان سرمایه خریده ٬ آخر سال بالا رود و به خاطر اضافه شدن قیمت ٬ نگه دارد و بعد از سال خمسی قیمتش کاهش پیدا کند تکلیف خمس نسبت به افزایش چیست؟
( آیات عظام امام ٬ سیستانی)؛ خمس مقداری را که بالا رفته نیز باید بنابراحتیاط واجب بدهد.
(آیات عظام خوئی ٬ تبریزی٬ صافی)؛ تمام خمس مقداری که افزایش داشته بر او واجب نیست بلکه تنها نسبت ِ افزایش را به تمام مبلغ سرمایه بدهد کافیست. ( مثلا جنسی که مخمّس بوده و هزار تومان ارزش دارد٬ سر سال به خاطر افزایش قیمت ٬ شش هزار تومان می شود٬ خمسش را ندادم و بعد از مدتی مجددا شد هزار توامن ٬در این جا باید نسبت بین ترقی و اصل قیمت که یک ششم هست را پرداخت نمود ٬ نه خمس ترقّی کلّ افزایش را .)
۲۰ــ ترقّی سوقیه و تورّم بازاری أشیائی که مخمّس شده خمس دارد؟
(آیة الله سیستانی)؛
الف) به قصد تجارت و ترقّی قیمت نگهداری می شود: ترقّی قیمت سالیانه آن خمس دارد٬ هر چند که آن را نفروشد به شرط آن که امکان فروش باشد.
ب) به قصد تجارت و ترقّی قیمت نگهداری نمی شود:
۱ــ یا به شکل غیر معاوضی مثلا هدیه یا ارث بوده و به انسان منتقل شده: ترقّی اش خمس ندارد.
۲ــ یا به شکل معاوضی مثلا خرید و فروش به انسان منتقل شده: فعلا خمس ندارد مگر در سال فروش که البته ترقّی اش جزء درآمد سال فروش محسوب می شود.
(لذا مغازه و ابزار کار هم مثل چرخ خیاطی یا دستگاه تراش و ... اگر خمسش را داده٬ هر چند افزایش قیمت پیدا نکرده تا نفروخته خمس ندارد و ترقّی قیمتش٬ ربح سال فروش است که تا آخر سال٬ خمس ندارد.)
(آیات عظام خوئی٬ تبریزی)؛
الف) یا به شکل غیر معوضی مثلا هدیه یا ارث بوده و به انسان منتقل شده: ترقّی اش مطلقا خمس ندارد٬ اگرچه برای تجارت نگهداری شده باشد.
ب) یا به شکل معاوضی خرید و فروش به انسان منتقل شده:
۱ــ به قصد کسب و تجارت نگهداری می شود: ترقّی قیمت سالیانهٔ آن خمس دارد٬ هرچند آن را نفروشد.
۲ــ به قصد کسب و تجارت نگهداری نمی شود: فعلا خمس ندارد مگر در سال فروش که البته ترقّی اش جزء درآمد سال فروش محسوب می شود.
( آیات عظام امام٬ رهبری٬ فاضل)؛
الف) به قصد تجارت و ترقّی قیمت نگهداری می شود: ترقّی قیمت سالیانهٔ آن اگر به نحو معاوضی به او منتقل شده خمس دارد٬ هر چند که آن را نفروشد به شرط آن که امکان فروش باشد و اگر به نحو معاوضی به او منتقل شده فتوایشان معلوم نیست.
ب) به قصد تجارتو ترقّی قیمت نگهداری نمی شود: ترقّی اش خمس ندارد حتّی بعد از فروش ٬چه به صورت معاوضی به او منتقل شده یا به صورت غیر معاوضی.
موضوعات مرتبط: احکام شرعی مبتلابه
